вторник, 20 августа 2019
,
USD/KZT: 383.34 EUR/KZT: 431.45 RUR/KZT: 5.89
В Казахстане введут инвестиционное налоговое резидентство Сапарбаев вновь стал вице-премьер-министром Польский участник Форбса проявляет интерес к Казахстану Дворец Школьников в Алматы переделают Велодорожки vs МСБ 80 км вернут на пр.Аль-Фараби Образование Алматы: мест нет, но вы учитесь Кожагапанов стал первым замакима Алматы Операция по спасению альпинистов Неспокойный Гонконг и предупреждение Трампа Голод и волнения в Великобритании Серикжан Билаш на свободе! Во всем виновата Америка? К выборам готовсь? Ертаеву продлили арест Токаевские иницитиавы Нотр дам де Пари рушится Израиль запретил въезд в страну двум американским конгрессвумен Суд над Билашем перенесен на вечер Четвертая жертва Солсбери Серикжан Билаш в Алматы Досаеву дали 7 лет У узбеков рекорд по инвестициям Дорога к Туркменбаши Утекай

Қазақстанға алқабилер сотының классикалық үлгісі қажет

Қазақстанға алқабилер сотының классикалық үлгісі қажет

Қазақстанда алқабилер сотының пайда болғанына 12 жылға жуықтады. Бұл кез-елген институт үшін әжептәуір уақыт. Алқабилер сотының қазіргі жағдайы қандай деген сауалдың жауабын exclsuvie.kz Құқықтық саясатты зерттеу орталығының басшысы Татьяна Зиновичпен сұхбат барысында анықтауға тырысты.

Шеффен соты

Татьяна Зинович түзетті: «Қазақстанда алқабилер соты жоқ. Бізде алқабилердің қатысуымен өткізілетін сот бар. Бұл біз кинодан көріп үйренген алқабилер сотының классикалық үлгісі емес».

Сарапшының айтуы бойынша Қазақстандағы алқабилердің қатысуымен өткізілетін соттың үлгісі кәсіби соттар коллегиясы мен халықтық алқабилердің аралас соты немесе шеффен соты деп аталады.

Классикалық алқабилер сотының ерекшелігі алқабилер коллегиясы мәжіліс бөлмесіне кетеді және кәсіби соттың қатысуынсыз алқабилер сотында ісі қаралып жатқан тұлғаның кінәсі туралы шешім қабылдайды. Коллегия шешім қабылдаған соң кәсіби сот айыпкерге берілетін жазаның мөлшерін анықтайды. Кинематограф бізге дәл осы рәсімді көрсетеді. «12 ызалы еркек» фильмін немесе «12» деп аталатын осы фильмнің Никита Михалков түсірген ремейкін есімізге түсірейік.

«Біздің пікірімізше, кәсіби сотпен бірге мәжіліске қатысатын азамат алқаби деп атала алмайды, - дейді Татьяна Зинович, - Мұндай халық өкілі кеңес әдебиетінде халық қосшы биі деп аталатын. Сол себепті де біздегі аралас үлгі «алқабилердің қатысуымен өткізілетін сот» аталады. Біздің алқабилер мәжіліс бөлмесінде кеңеседі және іске жетекшілік ететін сотпен бірге дауыс береді».

Қазақстандық үлгінің іс жүзіндегі әлсіздігі неде?

Аралас сотты енгізбестен бұрын қазақстандық сарапшылар кәсіби соттардың іс бойынша шешім қабылдауға қатысу барысында өз мүдделерінде тұруы, кәсіби маман ретіндегі беделіне сүйеніп алқабилерді иландыруы, сәйкесінше, мәжіліс бөлмесінде оларға қысым көрсетулері мүмкін деген қауіптерін білдірген болатын. Аралас сот туралы заңнаманың авторлары, өз кезегінде, аталған қорқыныштардың негізсіз екенін алға тартады.

Дегенмен біздің пікірімізше, алқабилер сотының табысты болуы оның еркін «тыныс алуы», яғни соттарға тәуелді болмауына тікелей байланысты. Бұл халықтық қатысудың барлық үлгілеріне бірдей қатысты, ал аралас үлгіде алқабилердің тәуелсіздігіне кепілдікті қамтамасыз етуге үлкен назар аудару қажет.

Кәсіби топтар, ғылыми орталар мен азаматтардың пікіріндегі соттың қысымы қажетті шешімді қабылдауға дөрекі қысым көрсету түрінде болуы міндетті емес. Ол әр алуан формада болуы мүмкін.

Мысалы, алқабилердің алдында айыпталушыға қатысты қате түсініктер қалыптастыратын мәлімдемелер жасау жеткілікті. Немесе айталық алқабилерді жазалауға қатысты жаңылыстыру, алқабилерді өздерінің құқық мәселесінде білікті еместігіне сендіру, алқабилерді белгілі бір шешімге итермелеу үшін айғақтармен айла-шарғы жасау, лайықсыз үкім үшін жауапкершілікке тарту туралы қоқан-лоқы көрсету, дауыс беру рәсімін бұрмалау сынды әрекеттер орын алуы мүмкін.

 Алқабилерге қалай қысым көрсетіледі?

Қазақстандық тәжірибе сарапшылардың қауіптерін дәлелдеді. Мысалы БАҚ-та соттың алқабилерді заңның мазмұны мен түсіндірмесіне қатысты адастыру әрекеті талқыланған. Кәмелетке толмаған сотталушыны айыптау бойынша қарағандылық іс біраз толқыныстар тудырған. Аралас коллегияның құрамына кірген алқабилер іске жетекшілік ететін соттың қорғаушы тарапқа қарсы өзінің тысқары пікірін ашық білдіргенін және мәжіліс бөлмесінде алқабилерге сотталушыны айыпты деп тануға мәжбүрлейтін қысым көрсеткенін ашық жариялаған болатын. Алқабилер сотталушыны кінәлі деп табудан бас тартқан соң, сот алқабилерді таратып, жаңа коллегияны жасақтау туралы үкім шығарады. Жабық сот отырысының мәліметтерін жариялағаны үшін алқабилерге айыппұл тағылды. Ал соттың алқабилерге көрсеткен қысымы үшін жауапқа тартылу-тартылмағандығы бізге беймәлім.

Алқабилерді мұндай жариялы түрде айыптау тұрғындар үшін қауіп дабылы болды және келешекте басқа да істер бойынша алқабилерге көрсетілетін қысым фактілері туралы ақпараттың жария болуының алдын алу шарасы іспетті. Мұндай фактілердің тек жекелеген соттың ғана емес, бүкіл сот билігінің беделіне нұқсан келтіретінін түсінген жөн. Осындай үрдістерге қатысқан алқабилер жалпы сот жүйесінің әділдігінен көңілдері қалады да, өзінің теріс тәжірибесімен айналасындағылармен бөлісетін болады. Бұл  тұрғындардың сот билігі мен заңға деген сенім деңгейлерін төмендетері күмәнсіз. «Бұл бізде үрей туғызады, - дейді Татьяна Зинович, - Себебі бүкіл әлемде алқабилер соты туралық пен әділдікті жоғарғы көрсеткіштерін көрсетеді. Оның өлшемі - алқабилер сотындағы ақталулардың саны бойынша көрсеткіштер болып табылады».

Алқабилерге көрсетілетін қысымға қарсы кепілдіктер бар ма?

«Өкінішке орай мұндай кепілдіктер заңда жоқ. Қосшы бидің қызметіне араласуға тыйым тек тараптарға қатысты, сотқа қатысты емес. Мысалы заң шығарушы алқабидің сотқа төрелік етушінің тарапынан өзіне көрсетілген қысым фактісі туралы құзіреттілігі жоғары сот инстанциясына, БАҚ немесе тараптарға хабарлау құқығын енгізуіне болар еді. Немесе төрелік етушінің мұндай әрекеттерін тәртіптік теріс қылық немесе қылмыс ретінде тану, қысым көрсету фактісі тіркелген жағдайда сот үкімін болдырмау мүмкіндігін қарастыру және т.б. әрекеттер қажет.  

Алайда бұл орындалған жоқ. Алайда біздің көзқарасымыз бойынша мұндай кепілдіктер де қысым көрсету ықтималдығын жүз пайызға жоя алмайды. Аталған мәселені тек классикалық үлгіге ауысу арқылы ғана шешуге болады.».

Соттардың әлеуметтік сауалнамасы

Татьяна Зиновичтің айтуынша, әлеуметтік зерттеулердің нәтижесі, сонымен қатар БАҚ беттеріндегі репортаждардың арқасында танымал болған бірқатар жағдайлар Қазақстандағы аралас сотта шешім қабылдау үрдісіне соттардың ықпалы туралы гипотезаны растады.

Мысалы, 2010 жылы Қазақстанда алқабилердің қатысуымен өткізілетін соттың енгізілгеніне 3 жыл өткенде ЕҚЫҰ соттардың арасында сауалнама жүргізген болатын. Әлеуметтік сауалнаманың нәтижелері бойынша сауалнамаға қатысқан соттардың жартысынан кемі аралас коллегияда шешім қабылдаудың дербестігі мен тәуелсіздігіне кепілдік беріледі деп есептейді екен.

Сауалнамаға жауап берген соттардың жартысынан астамы (52,8%) аралас сотқа емес, алқабилер сотына артықшылық берген.

«Алқабилердің қатысуымен істердің қараудың қазіргі тәртібі сізді қанағаттандырады ма?» деген сауалға теріс жауап берген 37% сот өкілдері өзге қанағаттанбаулармен қатар келесілерді атап көрсеткен: «айыптылық туралы мәселені алқабилердің өздері шешуі тиіс»; «сот алқабилермен бірге мәжіліс бөлмесінде болмауы тиіс»; «басқа (классикалық) үлгі қажет»; «кәсіби соттар айыпталушының қылмыстылығы туралы мәселені шешуге қатыспауы керек»; «айыптылық немесе қылмысы жоқтық туралы үкімді алқабилердің өздері шешуі керек» және т.б.

Қорғаушылар да ҚР-дағы алқабилердің қатысуымен өткізілетін сот ісі үлгісін өзгертуді жақтайды. «Біздің Орталығымыз 2017 жылдың қаңтар-ақпан айларында 128 қорғаушылардың арасында жүргізген сауалнаманың нәтижелері көпшілік қорғаушылардың алқабилердің қатысуымен өткізілетін сот істерінің тәртібіне қанағаттанбайтындықтарын көрсетті, - дейді сарапшы, - Қорғаушылардың көңіл толмаушылығының ең кең тараған себебі – соттардың алқабилерге ықпалықысымы. Қорғаушылардың басым көпшілігі (90,7%) соттар мен алқабилердің ортақ мәжілісі мен шешім қабылдау үрдісін құптамайды.

Сондай-ақ біздің ұстанымымызды бірқатар қазақстандық ғалымдар мен заңгер-практиктер қолдайды. Олардың қатарында арамыздан жақында ғана кеткен Қазақстан Республикасындағы Адам құқығы жөніндегі алғашқы уәкіл Б.К. Байқадамов та болатын».

Еуропалық елдерде де аралас сот үлгілері бар.

Сарапшылардың түйіндері жай гипотеза емес, олар бірқатар еуропалық елдердегі аралас коллегиялы соттарды ғылыми зерттеудің нәтижелеріне негізделген. Мысалы герман аралас сотын зерттеу халық қосшы билері кәсіби соттармен бастапқыда келіспеген жағдайлардың 70%-да кейіннен олардың кәсіби әріптестеріне жол беріп, өз ұстанымдарынан бас тартатынын көрсеткен. 

Венгр ғалымының зерттеуіне сәйкес венгерлік соттар халық билерін (ülnök) тең әріптес ретінде қарастырмайды, себебі кейінгілер шешім қабылдау үрдісіне қатыспайды және тіпті ондай рөлі де жоқ. «Алқабилер бастапқыда сотта белсенді ұстаным танытқанмен, кейіннен пассивті қатысушыға айналып, соттың дәстүрлеріне бейімделеді де, тек көрермен рөлін ойнайды».

Хорватиядағы зерттеу хорваттық кәсіби соттар мен халық билерінің келіспеушілігі жиі орын алмайтындығын, ал халық билері дауыстарының басымдылығы мен олардың сот үкіміне ықпалы аса сирек кездесетінін көрсеткен.

Резюме

«Атап өткенімдей, кәсіби соттармен салыстырғанда алқабилер сотындағы ақтау туралы шешімдердің үлесі айқын көрсеткіштердің бірі болып табылады. Классикалық үлгі қызмет ететін Ұлыбритания, АҚШ немесе біздің көршіміз Ресей Федерациясы сынды елдерде мұндай мәселелер мүлде жоқ. Сондықтан аралас сот сырқатының дауасы біреу ғана: алқабилердің қатысуымен өткізілетін қазақстандық сот үлгісін классикалық алқабилер сотымен алмастыру», - деп қорытындылады Татьяна Зинович.

Дереккөз:  http://www.exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/114873/?dt=mp

ашық көздерден алынған иллюстрациялар

Оставить комментарий

Общество111

Суд присяжных. Непростой казахстанский опыт Суд присяжных. Непростой казахстанский опыт
Ботагоз Сейдахметова
Удорожание сигарет - вопрос времени Удорожание сигарет - вопрос времени
Редакция Exclusive
Центральная Азия не имеет значимого влияния во внешней политике США Центральная Азия не имеет значимого влияния во внешней политике США
Аскар Муминов
Памяти Шакена Айманова Памяти Шакена Айманова
Сара Садык
О происхождении ариев и саков О происхождении ариев и саков
Редакция Exclusive
Дина Кирнарская: «Людей смешно делить на гуманитарев и технарей»  Дина Кирнарская: «Людей смешно делить на гуманитарев и технарей» 
Карлыгаш Еженова
Тщательно пережевывая пищу, ты помогаешь обществу Тщательно пережевывая пищу, ты помогаешь обществу
Редакция Exclusive
Дети - это актив государства Дети - это актив государства
Сара Садык
В стране модернизируют 20 вузов и 180 колледжей В стране модернизируют 20 вузов и 180 колледжей
Редакция Exclusive
О происхождении тюрков О происхождении тюрков
Редакция Exclusive
Казахское счастье Казахское счастье
Аскар Муминов
Расстрел без права переписки Расстрел без права переписки
Сара Садык
Андрей Орлов: Прислушайся, они уже идут Андрей Орлов: Прислушайся, они уже идут
Редакция Exclusive
Изоляция ради выживания Изоляция ради выживания
Редакция Exclusive
Сетевые БАЙТЕ'речи Сетевые БАЙТЕ'речи
Редакция Exclusive
Игорь Губерман: Чтобы живыми нас любили, как на поминках любят нас Игорь Губерман: Чтобы живыми нас любили, как на поминках любят нас
Редакция Exclusive
 «Дипломат в сандалиях»  «Дипломат в сандалиях»
Редакция Exclusive
"Жаңа Қазақстан" жауап береді: қоғам - ұлтшыл, мемлекет неге ұлтшыл емес? "Жаңа Қазақстан" жауап береді: қоғам - ұлтшыл, мемлекет неге ұлтшыл емес?
Редакция Exclusive
Быть одним из многих – незавидная судьба Быть одним из многих – незавидная судьба
Сара Садык
«Лучшего врача года» выбрали в Алматы «Лучшего врача года» выбрали в Алматы
Редакция Exclusive
Система образования должна отвечать на запросы рынка труда Система образования должна отвечать на запросы рынка труда
Алия Кадырова
Парадоксы казахстанской молодежи Парадоксы казахстанской молодежи
Аскар Муминов
Химическая кастрация: месть или наказание? Химическая кастрация: месть или наказание?
Сара Садык
Марат Гельман: Хороший художник – мёртвый художник Марат Гельман: Хороший художник – мёртвый художник
Редакция Exclusive
Джохар Утебеков "Жакип Асанов молодец, но ему трудно сломать систему" Джохар Утебеков "Жакип Асанов молодец, но ему трудно сломать систему"
Аскар Муминов
Беречь природу дешевле, чем разрушать  Беречь природу дешевле, чем разрушать 
Редакция Exclusive
Сетевые БАЙТЕ'речи Сетевые БАЙТЕ'речи
Редакция Exclusive
Депардье знает, почему русские не любят Достоевского Депардье знает, почему русские не любят Достоевского
Мерей Сугирбаева
Цыганка Эсмеральда запела на казахском Цыганка Эсмеральда запела на казахском
Редакция Exclusive
Сетевые БАЙТЕ'речи Сетевые БАЙТЕ'речи
Редакция Exclusive
“Жаңа Қазақстан” жауап береді “Жаңа Қазақстан” жауап береді
Редакция Exclusive
Темные тени тайного мира Темные тени тайного мира
Мерей Сугирбаева
Бюджетные офисы подорожали Бюджетные офисы подорожали
Редакция Exclusive
21 урок для XXI века 21 урок для XXI века
Редакция Exclusive
Страницы:1 2 3 4 5 6 ... 33